• youtube
  • facebook

Giáo dục bằng thơ của cổ nhân người Tày

Trong quá trình tồn sinh, cộng đồng người dân tộc Tày luôn nêu cao ý thức răn dạy con người sống sao cho hợp với đạo đức. Song hành cùng những câu chuyện cổ tích, truyện thơ Tày, cha ông còn sáng tạo ra những lời dạy bằng thơ diễn đạt quan niệm truyền thống, giáo dục, giáo nam trong cuộc sống.

Nội dung của những lời dạy khá đa dạng. Cổ nhân dạy người đàn ông sống phải giữ lễ nghĩa: phải lịch sự, nghiêm trang, biết kính trên, nhường dưới, yêu kính cha mẹ, kính trọng họ hàng, làng xóm. Cách phân thứ bậc được nhấn mạnh: Ké cần là hết pỉ nẳng nưa/Luổn loọng pậu tẻ khua tẻ cạ/Là kỉnh căn bấu vả cần khua/Bấu đảy loọng tuô hò nỉ ngỏ (Tuổi hơn là làm chị làm anh/Gọi bừa người cười chê khó tránh/Ta kính nhau cần theo ngôi thứ/Không được gọi xằng bậy mày tao).

Cổ nhân cũng dạy làm người phải coi trọng người khác, gặp kẻ khốn khó không được cười chê, khinh bạc: Dá pây che chàu khỏ khinh cần/Chàu mì tại bân phân định sổ/Slinh mà bấu chử khỏ sắc cần/Khâư củng muổn kim ngần cúa quý/Khâư củng muổn hết pỉ nẳng nưa/Nhằng muổn ước hết vua thiên hạ/Mỉnh đây bấu lụ cạ hác pền (Đừng có chê kẻ nghèo khinh bạc/Giàu sang trời ban phát định rồi/Sinh ra ai đã là giàu có/Ai chẳng muốn làm lớn ngồi trên/Còn mong muốn có thêm vàng bạc/Số hay không cần ước cũng nên).

Lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng. Ảnh: Chu Đức Hòa

Lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng. Ảnh: Chu Đức Hòa

Người đàn ông trong gia đình cần thông tỏ mọi điều, từ lo liệu việc trọng đại đến việc tu thân, tề gia, làm trụ cột trong nhà: Lủc pỏ chài hâử lụ mọi tàng/Nâư khẳm cỏi sở sang slườn lảng/Tứ viểc slườn viểc bản chắc đo/Chắng chử cần chắc lo chắc sẳm/Dá tả slườn tả lảng nòn vằn/Piầu ngài là loọng căn pjọm nẳng/Kin thôi dá tả vẻng lồng nòn (Làm trai cho hiểu biết mọi đường/Sáng tối hãy sửa sang nhà cửa/Từ việc nhà việc bản đều hay/Mới phải người biết lo biết liệu/Cơm bữa là gọi đủ cả nhà/Ăn xong chớ lăn quay ra ngủ).

Trong việc tu dưỡng của người đàn ông, người Tày đặc biệt đề phòng ba điều xấu xa tệ hại nhất. Đó là thói ăn trộm, nghiện hút, cờ bạc. Cổ nhân khuyên nhủ người đàn ông tránh xa thói ăn trộm. Đó là thói xấu dễ bị quen: "Lẳc quén lẻ hết mại bấu zoan" (Trộm quen là không ngại run tay). 

Tệ đua đòi, sử dụng ma túy đã có từ xa xưa trong cộng đồng Tày và cổ nhân cũng rất quan tâm dạy bảo con cháu không sa vào cạm bẫy của ma túy: Tàng kin dén hết lẳc dá lèo/Dá pây tham nẳng nưa nòn phủc (Đường thuốc phiện ăn trộm đừng theo/Đừng có tham ngồi nằm trên chiếu).

Cờ bạc cũng là một thói xấu cần tránh xa. Nhiều người ham chơi, mong muốn có được tiền tài một cách dễ dàng nên sa vào nạn cờ bạc. Cổ nhân chỉ cho họ thấy cái hại của nó: Dá tham cúa kim ngần thiên hạ/Tu slườn chàu tẻo vả khỏ khăn (Đừng tham bạc tiền trong thiên hạ/Nhà có của lại hóa khó khăn). 

Từ những hành vi nhỏ nhặt đến những chuyện to tát, cổ nhân đều căn dặn, dạy bảo, khuyên nhủ, dỗ dành. Lời dạy như lời cha mẹ dạy con, ông bà dạy cháu. Dạy từ những điều đơn giản, thiết thực, những điều gom góp lại để tạo thành nhân cách người đàn ông dân tộc Tày cần mẫn, kiên cường, biết lo toan cho gia đình, làng xóm, biết giữ lễ nghĩa, sống có đức, có tâm. Qua những lời dạy đó, ta thấy mong muốn của cộng đồng Tày đối với các thế hệ kế tục. Họ trao cho con cháu mình những trọng trách gánh vác gia đình, làng xóm. Họ chuyển giao cho con cháu nhiệm vụ gìn giữ thuần phong mĩ tục, gìn giữ sự bình yên của cộng đồng. Việc giữ được mình trong sạch, tránh xa được cạm bẫy của cái xấu, sống có tâm có đức, lễ độ khiêm nhường làm gương cho cháu con là những điều vô cùng thiết thực làm nên phẩm cách của người công dân trong xã hội. Đến nay và về sau, những lời răn dạy như trên vẫn sẽ còn nguyên giá trị.

create

Thu Bình / Baocaobang.vn